* ( أَنْتُمْ أُولاءِ ) * مبتدا و خبر است و متضمن تحقير يعنى آگاه باشيد كه شما آن گروه خطا كاريد كه با مخالفان دين طرح دوستى افكنديد پس بيان خطاى موالات ايشان مىكند برين وجه كه * ( تُحِبُّونَهُمْ ) * شما دوست ميداريد ايشان را * ( وَلا يُحِبُّونَكُمْ ) * و ايشان دوست نمىدارند شما را و در صدد آنند كه شما را از دين اسلام برگردانند و ببايد دانست كه ميتواند بود كه * ( تُحِبُّونَهُمْ ) * جملهء مستانفه باشد براى بيان خطاى مؤمنان چنان كه گذشت و يا خبر دويم انتم و يا خبر اولاء باشد و جملهء * ( تُحِبُّونَهُمْ ) * خبر ( انتم كقولك انت زيد تحبه ) يا صله اولاء باشد يا حال و عامل در آن معنى اشاره و محتمل است كه اولاء منصوب باشد بفعل محذوف كه ما بعد آن مفسر آن باشد و جمله خبر انتم و قوله * ( وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّه ) * حالست از * ( وَلا يُحِبُّونَكُمْ ) * و كتاب اسم جنس است شامل جميع كتب منزله و معنى آنست كه ايشان دوست نمى دارند شما را و حال آنكه شما ايمان داريد بهمهء كتابهاى الهى و ايشان ايمان ندارند بكتاب شما و درين توبيخ است به آنكه كفار در امر باطل خود اصلب از شمااند در امر حق خودتان مقاتل گفته كه مراد منافقانند كه مسلمانان ايشان را دوست ميدارند براى اظهار كلمهء اسلام و نميدانند كه در دل ايشان چيست و آنها مسلمان را دوست نمىدارند به جهت اسلام آوردن ايشان قتاده گفته كه مؤمن را بر منافق رحم آيد و آن تمكين و تسلط كه مؤمن را بر منافق است اگر منافق را ميبود وى را مستاصل ميگردانيد و نيز در بيان حال هر يك از اهل كفر ميفرمايد كه * ( وَإِذا لَقُوكُمْ ) * و هر گاه رسيدند بشما و ملاقات كردند * ( قالُوا آمَنَّا ) * گفتند از روى تعزير و نفاق كه ما نيز ايمان آورده‌ايم مثل شما * ( وَإِذا خَلَوْا ) * و چون با يكديگر خلوت كنند * ( عَضُّوا عَلَيْكُمُ الأَنامِلَ ) * بخايند و بگزند بر دشمنى شما سرهاى انگشتان را * ( مِنَ الْغَيْظِ ) * از غايت خشم و كينهء كه با شما دارند و به جهت تاسف و تحسر بر عدم قدرت ايشان بر شما كه موجب تشفى ايشانست * ( قُلْ ) * بگو اى محمد ( ص ) * ( مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ ) * بميريد بخشم خود ايندعا عليهم است بدوام غيظ و زيادتى آن به تضاعف قوت اسلام و اهل آن تا آنكه همه هلاك شوند پس حاصل معنى آنكه خشمى و دردى كه از جانب مؤمنان در دل دارند خدا آن را زياده گر داناد به جهت تقويت اسلام و تسلط مسلمانان بر شما تا آنكه مرگ شما را به آن حالت دريابد و با اين غيظ شما را به عذاب ابدى گرفتار كند و گويند معنى مراد آنست كه شما خشم خود را بجايى رسانيد كه به آن مرگ خود را بآرزو خواهيد * ( إِنَّ اللَّه عَلِيمٌ ) * بدرستى كه خدا داناست * ( بِذاتِ الصُّدُورِ ) * بدان غلها كه در دلهاست و مطلع بر آن